GENERATIV SUN’IY INTELLEKT ASOSIDAGI ONTOLOGIK MULOQOT TIZIMI ORQALI SHAXSGA YO‘NALTIRILGAN TA’LIM JARAYONINI TASHKIL ETISH ARXITEKTURASI
DOI:
https://doi.org/10.65164/wva22289Keywords:
generativ AI, ta'lim transformatsiyasi, HOG-M, IEEE LOM, Bloom taksonomiyasi, akademik gallyutsinatsiya, personalizatsiya, ishonchli AI, ontologiya, xavfsiz AI arxitekturasi.Abstract
Ushbu tezisda ta’lim tizimlarini transformatsiya qilishda generativ sun’iy intellekt (GenAI) texnologiyalarini qo‘llashdagi asosiy ishonchlilik muammolari — akademik gallyutsinatsiya, pedagogik kontekstsizlik va foydalanuvchi manipulyatsiyasiga zaiflik — tizimli tahlil qilinadi. Muallif tomonidan ishlab chiqilayotgan HOG-M (Hybrid Ontological-Generative Model) tizimining IEEE LOM ontologiyasi, Bloom taksonomiyasi va pedagogik cheklovlar qatlami bilan qurilgan xavfsiz ta’lim AI arxitekturasi taqdim etiladi. Toshkent oliy ta'lim muassasalaridagi 180 nafar talaba ishtirokida o‘tkazilgan eksperiment shuni ko‘rsatdiki, HOG-M ta'lim yordamchisi kurs tugatish darajasini 62% dan 84% ga (35.5%), o‘rtacha GPA ni 3.2 dan 4.1 ga (28.1%) oshirdi va akademik gallyutsinatsiya darajasini 19.7% dan 4.2% ga tushirdi.
References
1. UNESCO. Guidance for Generative AI in Education and Research. Paris: UNESCO Publishing; 2023. 64 p.
2. Hallucination Leaderboard. LLM Hallucination Rates in Educational Q&A Settings. Available online: https://github.com/vectara/hallucination-leaderboard (accessed on 1 May 2026).
3. Tlili A, Shehata B, Adarkwah MA, et al. What if the Devil Is My Guardian Angel: ChatGPT as a Case Study of Using Chatbots in Education. Smart Learning Environments. 2023, 10(15): 1–24. doi: 10.1186/s40561-023-00237-x
4. VanLehn K. The Relative Effectiveness of Human Tutoring, Intelligent Tutoring Systems, and Other Tutoring Systems. Educational Psychologist. 2011, 46(4): 197–221.
5. Bloom BS. Taxonomy of Educational Objectives: Cognitive Domain. New York: McKay; 1956. Revised edition: Anderson LW, Krathwohl DR. 2001.
6. IEEE Standard for Learning Object Metadata (LOM). IEEE Std 1484.12.1-2020. New York: IEEE; 2020.
7. Lewis P, Perez E, Piktus A, et al. Retrieval-Augmented Generation for Knowledge-Intensive NLP Tasks. NeurIPS. 2020, 33: 9459–9474.
8. Pan J, Sheng S, Xu Y, et al. Unifying LLMs and Knowledge Graphs: A Roadmap. IEEE TKDE. 2024, 36(7): 3580–3599.
9. Noy NF, McGuinness DL. Ontology Development 101. Stanford KSL Technical Report KSL-01-05. 2001.
10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. PF-6079 – "Raqamli O‘zbekiston – 2030" strategiyasini tasdiqlash to‘g'risida. 2020-yil 5-oktabr.