HOCA AHMET YESEVİ’NİN İRŞAT PEDAGOJİSİ: DİVÂN-I HİKMET’İN SOSYOKÜLTÜREL DÖNÜŞÜM VE YAYGIN EĞİTİM BAĞLAMINDA ANALİZİ

Abstrak

Özet. Bu çalışmanın amacı, 12. yüzyıl Türk-İslam dünyasının kurucu figürlerinden Hoca Ahmet Yesevi’nin Divân-ı Hikmet adlı eserini, salt teolojik veya filolojik bir metin olmanın ötesinde, göçebe Türk boylarının sosyokültürel entegrasyonunu sağlayan disiplinler arası bir “yaygın eğitim müfredatı” ve “irşat pedagojisi” aracı olarak incelemektir. Nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi ve içerik analizi tekniklerinin benimsendiği çalışmada, Divân- ı Hikmet’in kabul görmüş neşirleri üzerinden din sosyolojisi, halk bilimi ve andragoji (yetişkin eğitimi) teorileri merkeze alınarak tahliller sunulmuştur. Araştırma sonucunda; Yesevi’nin İslamiyet’in soyut ve karmaşık akaid meselelerini saf Türkçe, hece vezni ve ritmik halk edebiyatı formlarıyla sunmasının bilinçli bir eğitim ve hafıza stratejisi olduğu saptanmıştır. Müellifin, eski Türk inanç sisteminin (Tengricilik/Şamanizm) kültürel formlarını dışlamak yerine, içini tasavvufi özle doldurarak yumuşak bir kültürel geçiş sağladığı görülmüştür. Ayrıca eserdeki “Defter-i Sâni” kavramı, Mevlânâ’nın Mesnevi geleneğindeki yapısal bölümleme modeliyle ilişkilendirilerek hermenötik açıdan açıklanmıştır. Modern tekstoloji verileri ışığında eserde görülen kronolojik anakronizmler, çoklu mahlas katmanlaşması ve Süleyman Bakırgani korpusu ile metinlerarası geçişkenlikler, Divân-ı Hikmet’in monografik bir eser olmaktan ziyade, asırlar boyunca genişleyen kolektif bir hafıza havuzu (müşterek telif) olduğunu somutlaştırmıştır. Bu kolektif yapı, Yesevi öğretisinin toplumsal dönüşümdeki dinamik ve kurumsal işlevini saptamak açısından büyük bir öneme sahiptir.